Lễ Pơ Thi của người Jarai tại Kon Tum

Lễ Pơ Thi (hay gọi là Lễ Bỏ mả) là lễ hội lớn và có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần của của đồng bào dân tộc Gia Rai. Theo quan niệm của đồng bào dân tộc Gia Rai, khi một người chết đi vẫn để lại hồn ma luôn ở bên gia đình. Người sống đi đâu, hồn ma sẽ đi theo đến đó. Người sống ăn gì, hồn ma sẽ ăn nấy. Bởi vậy, trong những bữa cơm, các gia đình người Jrai vẫn chuẩn bị sẵn một phần thức ăn cho người đã khuất. Buổi sáng, khi con gà vừa cất tiếng gáy, mọi người bắt đầu đi gùi nước, người sống lại mang cơm nóng và nước mát đến để lên phần mộ của người chết. Rồi họ ngồi khóc thương, kể những câu chuyện, nỗi niềm của gia đình cho người chết nghe. Buổi tối, khi mặt trời lặn xuống các ngọn núi phía tây, người sống từ rẫy về lại mang cơm ra phần mộ cho ma ăn. Ngày này qua tháng nọ, năm này qua năm khác, họ vẫn coi người chết như một thành viên chưa bao giờ mất. Những hành trình Choh sơi Ác (nuôi ma) như thế cứ tiếp diễn cho đến khi làm lễ Pơ thi để làm linh hồn họ siêu thoát, tách biệt người sống và người chếtChỉ sau khi làm lễ Pơ thi phá bỏ nhà mồ cũ, dựng lên một nhà mồ mới lớn hơn, đẹp hơn thì linh hồn người đã khuất mới được siêu thoát, rời bỏ trần gian để đến với thế giới mới một cách nhẹ nhàng.

Tùy thuộc và điều kiện từng gia đình hay dòng họ để chọn thời gian và quy mô tổ chức lễ Pơ thi, hay cũng có thể tổ chức chung cùng với cả làng. Tại lễ hội, tất cả bà con dân làng cùng góp công, góp của để tạo nên một lễ hội thực sự với các hoạt động văn hóa đặc sắc như diễn tấu cồng chiêng, múa xoang, tạc tượng nhà mồ, dựng nhà mồ. Người chủ trì buổi lễ phải là già làng có uy tín, am hiểu về phong tục tập quán của dân tộc. Lễ vật trong Lễ Pơ thi gồm có: lợn, gà, rượu… Sau đó, thầy cúng mang lễ vật ra nhà mồ để làm lễ cúng. Ngoài ra, tùy vào điều kiện từng gia đình mà có chuẩn bị tượng Kra côm (tượng nhà mồ) hoặc không. Theo quan niệm người Jarai, tượng nhà mồ có tác dụng sẽ canh giấc ngủ cho người chết. Nếu trước kia, thường những thanh niên trong dòng họ sẽ vào rừng sâu để tìm cây cà chít đem về đẽo gọt làm ra. Nhưng hiện nay số lượng cây đã không còn, thường các gia đình sẽ bỏ tiền ra mua chúng.

Sau khi chuẩn bị xong lễ vật và mọi thứ, già làng sẽ làm lễ cúng tại nhà mồ. Tiếp theo, người thân của gia đình vào nhà mồ đọc lời cúng bỏ mả và khóc than lần cuối cùng với người chết với ý nghĩa : "Này ma ơi, chúng tôi bỏ mả đây. Chúng tôi đã làm mọi thứ cho ma đây. Xin ma đừng ghét bỏ, đừng làm hại chúng tôi". Lúc này, cồng chiêng bắt đầu nổi lên, tất cả mọi người đứng dậy và bắt đầu màn trình diễn cồng chiêng, múa xoang… đặc sắc để tiễn đưa người đã khuất. Xuyên suốt lễ hội, những ghè rượu cần cứ vơi lại đầy, tiếng cồng chiêng thâu đêm suốt sáng, những vòng xoang nối dài, chân dậm đều, tay cầm tay, đều thành một nhịp, chậm rãi từng bước và luôn di chuyển ngược chiều kim đồng hồ. Không khí của lễ hội Pơ thi càng đẩy lên đỉnh điểm với nhiều kịch tính khi xuất hiện những chàng trai từ trong rừng chạy ra, thân thể phủ đầy bùn đất và che mặt nạ đóng Bram (hồn ma) để đón linh hồn người đã khuất về với Atâu (tổ tiên) với Yàng. Xuyên suốt lễ hội, những ghè rượu cần cứ vơi lại đầy, tiếng cồng chiêng thâu đêm suốt sáng, những vòng xoang nối dài, chân dậm đều, tay cầm tay, đều thành một nhịp, chậm rãi từng bước và luôn di chuyển ngược chiều kim đồng hồ. Người tỉnh-người say, người thức- người ngủ, người sống- người chết đã không còn ranh giới trong Lễ Pơ Thi.