Lễ hội đua ngựa An Xuân

Ngựa Phú Yên từng có tiếng là khoẻ từ thời xưa. Sử sách còn ghi lại, anh em nhà Tây Sơn đã tuyển chọn ngựa ở Phú Yên để hình thành những đoàn Sảo Mã oai hùng, làm nên bao chiến công vang dội, đỉnh cao là chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa đánh tan 29 vạn quân Thanh mùa xuân Kỷ Dậu 1789, cách nay tròn 230 năm. Nhiều đời vua dưới triều Nguyễn từ Minh Mạng đến Thiệu Trị, đều tuyển chọn ngựa ở Phú Yên để sung vào chuồng ngựa ngự dụng, nhất là ngựa có sắc trắng. Năm 1827, vua Minh Mạng truyền cho tỉnh Phú Yên mua 25 con ngựa, nếu là sắc trắng sẽ thưởng 100 lạng bạc, các sắc khác thưởng 80 lạng. Vua Minh Mạng cũng cho vời về kinh đô hai người dân Phú Yên nuôi ngựa giỏi để hướng dẫn cách nuôi tại các chuồng ngựa ngự dụng…

Hội đua ngựa Gò Thì Thùng có từ thời Pháp và đã trở thành hoạt động văn hóa, thể thao được người dân yêu thích. Trong những năm kháng chiến, vùng đất An Xuân trở thành căn cứ cách mạng nên hội đua ngựa không thể duy trì vì hầu hết ngựa đều tham gia tải gạo, muối lên vùng căn cứ nuôi bộ đội. Đây là căn cứ cách mạng vững chắc của quân và dân Phú Yên, làm nên những trận đánh lớn với chiến thắng vang dội trong chiến dịch mùa khô năm 1966. Sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng, ngựa lại tiếp tục gắn bó với người dân miền núi trong thồ hàng nông sản từ nương rẫy về nhà, đến chợ.

Địa đạo Gò Thì Thùng nằm trên vùng đồi rộng hàng trăm hecta. Điều đặc biệt hấp dẫn ở hội đua ngựa này là các tay đua ngựa không ai khác chính là những nông dân quanh năm chân lấm tay bùn, còn chiến mã là những chú ngựa chuyên thồ hàng hóa, nông sản hàng ngày của người dân. Có điều khá lạ là chiến mã tham gia cuộc đua chủ yếu là ngựa cái, chuyên thồ nông sản của người địa phương, còn ngựa đực chỉ được dắt đến để ...làm cảnh, không cho tham gia đua. Khi ra sân, những chú ngựa này được khoác thêm tấm vải màu cho thêm phần long trọng. Các kỵ mã chính là những nông dân chân lấm tay bùn. Người và ngựa đều không chuyên nhưng không khí trường đua hấp dẫn. Tiếng trống giục, tiếng vỗ tay, tiếng hò reo cổ vũ đã làm cho cuộc đua tăng thêm sức nóng. Do không phải là ngựa đua chuyên nghiệp nên nhiều tình huống không thể không bật cười đã diễn ra trên đường đua. Có con chỉ chạy mỗi một vòng rồi không chịu chạy tiếp. Có con đang chạy thì bổng rẽ ngoặt vào bên lề (vì phía ấy có nhiều ...chiến hữu đang ung dung gặm cỏ). Có con thì hung hăng hất tung tay đua ngựa xuống đất. Tuy vậy, nhưng trước tiếng trống thúc dục rộn rã và tiếng reo hò cổ vũ của khán giả, các tay đua ngựa cũng cố gắng thúc ngựa phóng nhanh về phía đích.