Tứ bất tử trong tín ngưỡng dân gian Việt

Trước khi các tôn giáo lớn có mặt ở Việt Nam, người Việt đã phát triển tín ngưỡng của riêng mình. Ngoài thờ tổ tiên, các nghệ nhân, anh hùng có công đánh giặc ngoại xâm, họ còn thờ Tứ bất tử gồm Tản Viên (Thần Núi), Thánh Gióng, Chử Đồng Tử và Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Mỗi một vị thần đều mang một ý nghĩa nhất định, gắn liền với cuộc sống của những con người ở đồng bằng châu thổ sông Hồng.

Tản Viên là hiện thân của khát vọng chiến thắng thiên tai, đặc biệt là lũ lụt; Thánh Gióng tiêu biểu cho ý chí đánh đuổi giặc ngoại xâm; Chử Đồng Tử tượng trưng cho tình yêu và Thánh Mẫu Liễu Hạnh biểu thị đời sống tinh thần phong phú.

Thánh Tản Viên – đệ nhất bất tử, còn gọi là Sơn Tinh, là Thần Núi cai quản muôn loài trên cạn. Ông thường dạy dân trồng trọt, săn thú, bắt cá, luyện võ và tổ chức lễ hội. Đối lập với Sơn Tinh là Thủy Tinh, Thần Biển, cai quản muôn loài dưới biển. Ông là vị thần thường chịu trách nhiệm về việc mực nước dâng cao làm hư hại mùa màng, phá hủy động vật và khiến nhiều người chết.
Vua Hùng, người đứng đầu các bộ tộc Việt Nam, có một người con gái xinh đẹp tên là Mỵ Nương công chúa. Ông tổ chức một cuộc thi chọn chồng cho con gái, Sơn Tinh đã thắng và sau đó ông đã kết hôn với Mỵ Nương. Kẻ thua cuộc là Thủy Tinh mang trong mình nhiều ân oán với Sơn Tinh nên hàng năm đều triệu tập lũ lụt ven biển và sai thủy quái ra tay hại dân. Sơn Tinh cùng với muôn dân và muôn loài trên cạn đã hết sức chống trả. Nước càng dâng cao, núi càng cao và Thủy Tinh đã bị đánh bại.

Cuộc đấu tranh chống lại Thủy Tinh của Sơn Tinh phản ánh lịch sử của một đất nước tựa lưng vào núi, mặt nhìn ra biển chống chọi với thiên tai quanh năm. Thờ Thánh Tản Viên là tôn thờ và tin tưởng vào sức mạnh thiêng liêng, lòng nhân từ, chính nghĩa của con người và những nỗ lực để tồn tại của dân Việt.
Tục thờ Thánh Tản Viên đã có từ rất lâu đời. Vào khoảng năm 250 trước Công nguyên, vua An Dương Vương ra lệnh xây dựng Đền Thánh Tản Viên trên núi Tản Viên, gọi là Đền Thượng nay thuộc huyện Ba Vì, một huyện ngoại thành Hà Nội. Ba năm một lần, vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch, một lễ hội lớn diễn ra ở đây, thu hút hàng chục nghìn người. Lễ hội có nhiều hoạt động phong phú như rước bài vị Thánh, bắt 99 con cá dâng lên Thánh, rước vợ Thánh - Mỵ Nương, múa gà, thi cờ tướng và thi 'nón lá' cùng các hoạt động văn hóa dân gian khác. Đến ngày hội, đích thân Vua đến đó hoặc cử quan vào dâng hương. Ngày nay, các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước và Chính phủ thường dự lễ hội tại đền chính trên núi Ba Vì

Thánh Gióng đệ nhị bất tử là thiên anh hùng ca thần thoại về sức mạnh to lớn của dân tộc trước giặc ngoại xâm. Theo truyền thuyết, vào thời Hùng Vương thứ 6 (1718-1631 TCN), tại làng Gióng (nay là làng Phù Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội) có một cậu bé dù đã 3 tuổi nhưng không biết nói. Khi nghe tin đất nước có nguy cơ bị giặc Ân từ phương bắc tấn công, cậu bé 3 tuổi nhanh chóng lớn phổng lên, giơ cao cánh tay và biến thành một dũng sĩ. Ông cưỡi ngựa sắt, mặc áo giáp sắt và dùng gậy sắt đánh giặc. Khi cây gậy bị gãy, Gióng nhổ những bụi tre làm vũ khí. Sau khi chiến thắng, người anh hùng cởi bỏ áo giáp của mình mà không quan tâm đến danh dự hay của cải. Ông lặng lẽ lên đỉnh núi Vệ Linh (nay là núi Sài thuộc huyện Sóc Sơn, Hà Nội), ngắm nhìn quê hương lần cuối rồi bay lên trời trên con ngựa sắt của mình.
Ghi nhận công lao của Gióng, Vua Hùng đã phong ông là Phù Đổng Thiên Vương và ra lệnh dựng đền thờ ông trên núi Vệ Linh, làng Gióng cũng đổi tên thành làng Phù Đổng.

Hàng năm, vào ngày 9 tháng 4 âm lịch, làng tổ chức lễ hội tái hiện sự tích Thánh Gióng với các hoạt động như tập binh, thi đấu cờ người. Năm 2010, Lễ hội Gióng đã được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Vị bất tử thứ ba là Chử Đồng Tử, quê ở xã Dạ Trạch, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên. Cha mẹ anh mất khi anh còn rất nhỏ. Anh ta sống bằng nghề đánh cá và nghèo đến mức không có cả một cái khố để mặc. Một hôm, khi nhìn thấy chiếc thuyền chở công chúa Tiên Dung, con gái của Vua Hùng thứ ba, trên thuyền, Chử Đồng Tử đã rất sợ hãi và ẩn mình dưới bãi cát. Thật bất ngờ, công chúa quyết định dựng một chiếc lều trên bờ để nàng có thể tắm. Khi nước chảy xuống đất, nó cuốn trôi một ít cát, khiến Chử Đồng Tử lộ ra. Tiên Dung vì tin rằng cuộc gặp gỡ là do Trời sắp đặt nên đã đem lòng yêu Chử Đồng Tử và ngay lập tức muốn lấy chàng làm chồng. Nhưng công chúa sao có thể lấy thường dân làm chồng, Vua Hùng phản đối cuộc hôn nhân và định bắt Chử Đồng Tử để trừng trị. Cả Chử Đồng Tử và Tiên Dung phải chạy trốn và ẩn nấp với người dân địa phương. Để mưu sinh, họ bắt đầu buôn bán nhỏ. Sau đó, họ gặp một ẩn sĩ Đạo giáo, người đã dạy họ siêu năng lực. Khi tu luyện đạt đến mức cao nhất, họ bay lên Thiên đường và được phong thánh.

Tương truyền, Thánh Chử Đồng Tử đã cai quản vạn vật và có mặt trên trái đất để cứu nhân loại thoát khỏi kiếp nạn và dạy dân làm ăn, đánh cá, dệt vải để có cuộc sống tốt đẹp hơn.
Người dân địa phương lập đền thờ ông tại xã Dạ Trạch, huyện Khoái Châu. Ở đó, họ tổ chức một nghi lễ hàng năm để cầu cho cuộc sống hạnh phúc và thịnh vượng. Lễ hội bắt đầu vào giữa tháng 2 âm lịch với nhiều hoạt động truyền thống, trong đó có múa rồng, hát và thi đấu cờ người.

Thánh bất tử thứ tư là một người phụ nữ. Tương truyền, Liễu Hạnh trước đây là con gái của Ngọc Hoàng, người cai quản cõi Trời. Sau khi vô tình làm vỡ một chiếc bình xinh đẹp làm từ ngọc bích, công chúa bị đày xuống Nhân giới. Công chúa được Đức Phật Tổ cứu và đầu thai làm con gái một gia đình họ Lê ở Phủ Giầy, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Bà được cho là có 4 đức tính của một người phụ nữ lý tưởng, đó là kỹ năng nội trợ giỏi, ngoại hình đẹp, ăn nói đúng mực và đạo đức cao. Bà cũng được phong thánh và trở thành một vị thánh linh thiêng, người luôn giúp đỡ những người tốt, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em. Người dân địa phương ghi nhận công đức của bà và xây dựng đền thờ để tưởng nhớ bà ở nhiều địa phương khác nhau.

Truyền thuyết về Thánh Liễu Hạnh phản ánh những đặc điểm của người phụ nữ Việt Nam, tài năng, đức độ, đảm đang, thủy chung, nhân hậu với người nghèo, luôn bênh vực cái thiện, trừng trị cái xấu.
Bà được tôn thờ là 'Thánh Mẫu linh thiêng - Mẹ của nhân dân'. Truyền thống thờ Thánh thể hiện lòng thành kính của người Việt đối với người mẹ vĩ đại, đầy quyền năng và chính nghĩa.Tại quê hương của bà, Phủ Giầy, nhân dân đã xây dựng một quần thể đền thờ để tưởng nhớ bà. Lễ hội Phủ Giầy được tổ chức hàng năm từ mùng 1 đến mùng 10 tháng 3 âm lịch, thu hút đông đảo người dân tham gia. Các hoạt động tưởng nhớ Thánh Liễu Hạnh cũng được tổ chức tại đền Sòng, tại Thanh Hóa vào ngày 3 tháng 3 Âm lịch.
Không ai tạo ra huyền thoại về Tứ bất tử. Những câu chuyện về họ được nhiều người đúc kết và truyền miệng qua nhiều thế hệ Việt.  Bốn vị thánh bất tử đại diện cho bốn khía cạnh chính trong cuộc sống của người Việt Nam đã, đang và sẽ luôn được tôn thờ. Đây là nét độc đáo trong tín ngưỡng của người Việt