Nằm trong khu du lịch Tam Cốc - Bích Động , đền Thái Vi tọa lạc tại thôn Văn Lâm, xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư là nơi thờ các vị tướng và các vị vua nhà Trần, một trong những triều đại thịnh vượng và hùng mạnh nhất trong Việt Nam. Triều đại nhà Trần kéo dài 175 năm đã có những thành tựu nổi bật và đáng ghi nhận về nhiều mặt. Sự kiện nổi bật nhất trong triều đại này là ba lần chiến thắng quân Nguyên - Mông.
Sau khi các vua qua đời, đền Thái Vi được xây dựng trên nền của ẩn thất Thái Vi xưa để ghi nhớ, tưởng nhớ công lao đóng góp của các vua Trần. Ngôi chùa có tên là “Thái Vi Tự” Tên của nó có nghĩa là nơi vua Trần từ bỏ ngai vàng, đi tu.
Đền Thái Vi thu hút sự chú ý và quan tâm của du khách trong nước và quốc tế bởi kiến trúc đặc biệt tinh xảo. Nhiều loại đá khác nhau được sắp xếp, xây dựng và chạm khắc tỉ mỉ theo cách nghệ thuật.
Được tổ chức tại đền Thái Vi, lễ hội đền Thái Vi là dịp nhân dân cả nước tụ họp để tưởng nhớ công lao đóng góp của các vua Trần như vua Trần Thái Tông , người đã có công tập hợp nhân dân dựng nước, sáng lập hành cung Vũ Lâm.
Là lễ hội lớn nhất của người dân Ninh Hải, Lễ hội đền Thái Vi thường được tổ chức và chuẩn bị trang trọng, chu đáo trước khi diễn ra. Cũng giống như các lễ hội truyền thống khác của Việt Nam, lễ hội đền Thái Vi cũng có hai phần: phần lễ và phần hội bao gồm hoạt động vui chơi.
Chiều ngày 14 tháng 3 âm lịch, tại làng Văn Lâm đã diễn ra lễ khai mạc đền thánh lấy hương. Sáng ngày 15 tháng 3 âm lịch là ngày chính hội, dân làng rước tất cả đồ tế ra sân rồng để quét dọn sạch sẽ. Họ cũng chuẩn bị lễ vật gồm hoa quả, bánh giầy, lợn gà, chuối, nếp, ... Xôi trắng là biểu tượng của sự trong trắng, tinh khiết. Ngoài những lễ vật này, dân làng còn dâng vua một bát rau xà lách và một cung gạo tám.
Ngoài ra còn có lễ rước và tế. Riêng các nam, nữ trong trang phục truyền thống rước kiệu sơn son thiếp vàng ấn tượng vào chùa. Sau đó, họ rước đuốc rồi vào dâng hương trong cung. Ngọn đuốc tiếp tục cháy bên ngoài sân rồng trong các buổi lễ. Cuối cùng, vật tế sẽ kết thúc buổi lễ. Người chủ trì lễ hội đọc bài văn tế ca ngợi sự đóng góp và công đức của vua Trang Thái Tông.
Khi các nghi lễ kết thúc, người dân địa phương, người tham gia và khách du lịch có thể thưởng thức nhiều hoạt động giải trí và trò chơi truyền thống như múa Kylin, múa Rồng, đấu vật, cờ người, chèo thuyền, v.v.
Lễ hội đền Thái Vi là dịp để mọi người học hỏi và duy trì đạo lý tốt đẹp của người Việt Nam “Uống nước nhớ nguồn”.
Chuyến tham quan lễ hội đền Thái Vi sẽ không trọn vẹn nếu bạn không dành thời gian chiêm ngưỡng cảnh đẹp của cố đô Hoa Lư và những địa điểm không thể bỏ qua tại đây. Thật tuyệt vời khi được hòa mình vào không khí linh thiêng và vui tươi trong phần hội.
Lễ hội đền Thái Vi ở Ninh Bình mang ý nghĩa sâu sắc, giá trị lịch sử, văn hóa tạo nên nét độc đáo, nổi bật của Ninh Bình, mang đến cho du khách trong và ngoài nước cái nhìn sâu hơn về văn hóa cổ truyền dân tộc.