Nhà thờ Boyana được xây dựng vào đầu thế kỉ 10, ban đầu chỉ là một tòa nhà ở phía Đông quần thể kiến trúc hiện tại. Sau này, vào thế kỉ thứ 13 theo mong muốn của Kaloyan, người cai quản Sredets (tên gọi của thành phố Sofia vào thời trung cổ), tòa nhà đã được mở rộng, bên cạnh đó, một nhà thờ hai tầng mới cũng được xây dựng với chức năng là một lăng thờ, tầng trệt là khu lăng mộ, tầng trên là nhà nguyện được xây dựa theo lối kiến trúc của tòa nhà phía đông. Quần thể nhà thờ Boyana chỉ được hoàn thành khi tòa nhà thứ ba được xây dựng liền kề với tòa nhà hai tầng vừa được xây với cùng cấu trúc và được giữ nguyên cho đến ngày nay.
Điều khiến cho một nhà thờ nằm ở vùng ngoại ô thủ đô Sofia được chú ý nhiều đến như vậy chính là nhờ những giá trị kiến trúc - mỹ thuật độc đáo mà nó đang lưu trữ. Toàn bộ bề mặt bên trong của các bức tường và mái vòm đều được bao phủ bởi những bức bích họa. Theo ước tính, có 3 lớp bích họa được chồng lên nhau trải đều trong không gian của nhà thờ từ năm thế kỷ thứ 11-12 và được bảo tồn cho đến ngày nay.
Lớp bích họa đầu tiên bao phủ toàn bộ tòa nhà phía đông cũng là tòa nhà lâu đời nhất, về sau chúng được bảo tồn ở phần dưới của đỉnh nhà thờ và rải rác ở một số địa điểm khác xung quanh tòa nhà phía đông. Theo thống kê, có đến có đến 89 khung cảnh với 240 hình ảnh con người được tái hiện đầy nổi bật ở lớp thứ hai và đây là minh chứng cho những thành tựu đặc biệt của văn hóa Bulgaria thời trung cổ. Hình ảnh các vị thánh, chiến binh, các hoạt động trong những ngày lễ lớn, cảnh sinh hoạt thế tục lúc bấy giờ đều được khắc họa lại với độ chính xác, kỹ năng và cảm giác phi thường. Ở lớp cuối cùng chính là những bức bích họa được vẽ trong khoảng thời gian từ thế kỉ thứ 14 cho đến 17. Ba bức họa điển hình cho lớp này là: Lễ hiện diện của Đức Trinh Nữ, chân dung thánh Nicholas vào thế kỉ 16 và đại diện của hai vị thánh bảo trợ nhà thờ Boyana là Thánh Nicholas và Thánh Panteleimon.
Năm 1979, nhà thờ Boyana được thêm vào danh sách Di sản thế giới của UNESCO. Trước đó, vào năm 1977, nhà thờ đã đóng cửa để thực hiện bảo tồn và phục hồi trong 20 năm cho đến năm 2006. Nhà thờ Boyana đã nhận được sự hỗ trợ từ nhiều công ty, hiệp hội và cá nhân trong việc hoàn thành công tác phục hồi nhà thờ sao cho gần giống nhất với hình thức kiến trúc ban đầu cùng những đồ trang trí đặc trưng của Bulgaria.
Ngày nay, nhà thờ Boyana thuộc về Bảo tàng lịch sử Quốc gia Bulgaria. Nhiệt độ không khí bên trong nhà thờ luôn được duy trì ở mức 17-18 độ C với ánh sáng nhiệt thấp để giữ các bức họa trong điều kiện tốt nhất. Mỗi lần tham quan nhà thờ chỉ cho phép nhóm tối đa 8 du khách trong thời gian không quá 15 phút.
Trang web: www.boyanachurch.org
Điện thoại: +359 2 959 0939