Đền Và

Đền thờ Thánh Tản Viên, một trong tứ bất tử trong thần thoại Việt Nam. Đền Và còn được gọi là "Đông cung", là một trong bốn ngôi chùa ở vùng Sơn Tây thờ nhân vật huyền thoại này. Ngôi đền nằm trên ngọn đồi trông như con rùa đang quay mặt trời, giữa rừng gỗ lim rộng khoảng 6ha, có gần 250 cây gỗ lim, trong đó có 95 cây Được xếp vào danh sách những di sản. Vào thế kỷ 16 và 17, ngôi đền được làm rất thô sơ bằng tre và nứa, nhưng đến thế kỷ 18, ngôi đền đã được xây dựng lại với hình dáng như ngôi đền hiện nay . Trên tấm văn bia được khắc vào năm 1883 dưới thời vua Tự Đức có ghi ngôi đền cổ đã được xây dựng từ thời thuộc địa nhà Đường.

Một số công trình của đền Và đã được trùng tu và hoàn thành, trong đó phải kể đến lần trung tu lớn nhất vào năm 1902. Nơi thờ tự ngày nay rộng hơn 2.000m2, được bao quanh bởi một bức tường đá ong cao hai mét. Theo các quy tắc kiến trúc truyền thống Việt Nam, ngôi đến được xây trên trục Bắc - Nam và cổng chính hướng ra núi Tản Viên. Cổng chính gồm ba cột gỗ, dựa trên nền đá ong lớn. Ngay cạnh đó là hai tháp đối diện nhau, có gắn một quả chuông và một cái trống. Những mái nhà hình bát giác gợi nhớ đến gian Khuê Văn Các ở Văn Miếu Hà Nội. Sân trước đền được trang trí tinh tế với hình ảnh năm con dơi vây quanh cửa sổ hình tròn, biểu hiện của sự hạnh phúc. Đền Và là nơi thờ chính thờ Thánh Tản Viên. Đền Thượng, Hạ, Trung là những ngôi đền phụ thờ các nữ thần mẹ, ba vị thần núi Tản Viên và nhiều vị thần Đạo giáo khác.

Lễ hội đền Và hàng năm diễn ra vào rằm tháng Giêng âm lịch. Phần lễ được chờ đợi nhất là lễ rước bài vị tổ tiên của ba vị thần núi Tản Viên (Thánh Tản Viên và hai anh em họ) từ đền Và đến đền Dôi ở tỉnh Vĩnh Phúc lân cận qua sông Hồng rồi trở lại đền Và. Lễ hội diễn ra vào mùa xuân và mùa thu. Lễ hội đầu tiên diễn ra trong ba ngày, bắt đầu từ ngày 15 tháng Giêng âm lịch. Đây là lễ hội được chờ đợi nhất và phổ biến nhất. Lễ hội thứ hai diễn ra vào ngày 15 tháng 9 âm lịch, tôn vinh truyền thống của tổ tiên, hàng năm có hàng nghìn lượt khách hành hương về đền để tham gia rước kiệu dài ba bốn cây số. Họ tin răng, tham gia rước kiệu sẽ mang lại may mắn và một năm thịnh vượng.

Lễ hội đền Và thứ hai diễn ra vào mùa thu bao gồm một nghi lễ, trong đó có 99 con cá lớn được đánh bắt ở sông Tích để dâng lên Thánh Tản Viên. Lễ cúng cá xuất phát từ truyền thuyết xa xưa rằng khi đang dạy dân làng câu cá, Thánh Tản Viên đã bắt được 100 con cá, trong đó có một con cá Trê đang mang thai, được phóng sinh với tinh thần bác ái. Cảm tạ tấm lòng của Đức thánh Tản, cá mẹ và chín con cá con sau đó đã hóa đá, quay đầu về hướng đền Và để tạ ơn đức thánh Tản.

Trong những ngày lễ, đền Và chào đón du khách từ tám làng ở Sơn Tây, Vĩnh Phúc và cả từ khắp nơi trên đất nước Việt Nam Du khách đến đây không chỉ vì sự nổi tiếng của ngôi đền mà để thưởng thức kiến trúc của nó và chiêm ngưỡng phong cảnh tuyệt đẹp.