Am Chúa Khánh Hòa

Ngôi chùa tọa lạc trên lưng chừng núi Đại An (còn gọi là núi Dừa) thuộc thôn Đại Diên Trung, xã Diên Điền, huyện Diên Khánh. Đền thờ Thiên Y A Na (Mẹ Đất), người đã soi sáng, dạy dỗ người dân cách làm ăn sinh sống. Tục thờ Thiên Y A Na có nguồn gốc từ Bà Chúa Xứ của người Chăm. Thú vị hơn, những người Việt đến định cư ở vùng đất này đã biến truyền thống tương tự thành truyền thống của mình. Dựa vào đó, Thiên Y A Na xuống núi Đại An rồi hiện ra làm Thần ở Tháp Bà, Nha Trang. Một câu nói được lưu truyền cho đến thời điểm hiện tại: “Làm người ở Am Chúa, thành Thần ở Tháp Bà” như một lời khẳng định về sự gắn kết văn hóa giữa hai dân tộc Việt - Chăm.

Hiện vẫn chưa xác định được thời gian xây dựng của ngôi chùa, nhưng ngôi chùa đã qua nhiều lần trùng tu và trở thành nơi thờ tự trang nghiêm, tôn vinh lịch sử huyền thoại của Thánh Mẫu Thiên Y A Na. Cầu thang lên đền gồm hơn 100 bậc được làm bằng đá cẩm thạch. Đi qua cổng bạn có thể vào được đền chính. Ngôi chùa gồm có hiên và khu thờ chính. Trên nóc của cả hai nơi đều có thể thấy tượng điêu khắc tứ linh: Long, Lân, Quy, Phụng. Bên trong hiên có điêu khắc đôi câu đối bằng chữ Hán cổ kể về sự tích Thiên Y A Na. Chính giữa khu vực chính là tủ thờ. Ngôi đền đã được ban tặng nhiều sắc phong từ triều Nguyễn và được lưu giữ, trùng tu cho đến nay. 

Hàng năm cứ vào ngày mồng một tháng ba (âm lịch), lễ hội Am Chúa được tổ chức, thu hút một lượng khách hành hương rất lớn. Với nhiều nghi lễ truyền thống như múa, hát, trình diễn nghi lễ hầu đồng thể hiện nhiều giá trị văn hóa tinh thần mang hồn của quê hương xứ Trầm.

Không chỉ là di tích lịch sử, văn hóa lâu đời, ngôi đền còn là một phần lịch sử đấu tranh cách mạng của quân và dân xã Diên Khánh, cũng như huyện Diên Khánh. Đứng ở sân trước là cây đại thụ 350 năm tuổi. Trong các cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, cây đã nhiều lần được dùng để treo cờ nhằm khơi dậy và cổ vũ tinh thần yêu nước. Phía sau chùa hiện còn tàn tích của những hầm, hào bằng đá do người Pháp xây dựng từ rất xa xưa.

Với nhiều giá trị văn hoá và lịch sử cách mạng, năm 1999 Am Chúa đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.